CÓ THỂ BẠN CHƯA NHẬN RA: “SỰ THẬT” ĐÃ TRỞ THÀNH TÀI NGUYÊN KHAN HIẾM ĐỂ ĐỊNH VỊ QUYỀN LỰC THỜI AI!

Mấy hôm trước con gái hỏi tôi “Mẹ có biết mạng xã hội từng hot cái trend Cake or real không?”. Tôi có nhớ, đó là khi đôi giày, cục gạch, túi xách tưởng thật mà cắt ra hoá ra lại là bánh. Chúng ta xem và bật cười.

Nhưng con gái tôi lại bảo trend đó đã cũ rồi – bây giờ là “AI or real?”. Từ cá sấu lên bờ, rắn ở trên giường, mèo nấu ăn, những sản phẩm quảng cáo đẹp hoàn hảo.v.v mọi video do AI giả lập tràn lan. Và chắc chắn dù ta có cố soi đến mấy cũng rất khó để nhận biết đâu là giả – thật. Giờ thì chúng ta xem các nội dung do AI giả lập và khó mà cười. Sâu trong ta là sự lo sợ và hoài nghi về tất thảy. Ta nhận ra: trong kỷ nguyên AI, thứ khan hiếm nhất chính là SỰ THẬT!

1. TÂM LÝ CỦA MỘT “SỰ THẬT” KHAN HIẾM: TỪ HIỀN NHIÊN THÀNH HÀNG XA XỈ!

AI đã biến giả thành “hàng công nghiệp”: review giả, chatbot giả mạo, deepfake tung hoành. Chi phí cho những nguồn giả này gần như bằng 0 khiến nó càng sinh sôi như cỏ dại. Chúng ta – trong vai thành viên của một nhóm xã hội nào đó, là người tiêu dùng của những thương hiệu nào đó: mệt mỏi, nghi ngờ, mất kiên nhẫn.

Và tâm lý học tâm lý xã hội gọi đây là hiệu ứng khan hiếm(Scarcity effect): khi một điều trở nên hiếm, giá trị cảm nhận và động lực tìm kiếm của ta tăng lên. Khi giả lan tràn, sự thật bỗng thành “xa xỉ phẩm”. Và chính vì hiếm, nó được định giá cao hơn bao giờ hết.

Mặt khác, mỗi chúng ta còn rơi vào một hiện tượng gánh nặng tâm lý khác: Mệt mỏi khi ra quyết định (decision fatigue). Mỗi ngày ta phải phân biệt thật giả, khiến não kiệt sức. Khi mệt mỏi, con người tìm những nơi an toàn để “đỡ phải nghĩ nhiều”. Khi này, những thương hiệu và nền tảng ưu tiên nội dung do người thật tạo và có thể kiểm chứng sự thật, như câu chuyện của Locket – tưởng chừng như là một ứng dụng quá đỗi đơn giản quay lại cách đây 20 năm nhưng Locket tạo cảm giác an toàn nhận thức ở thời đại này! Nó bắt đầu cho một văn hóa “authenticity” của người trẻ (Gen Z, Alpha) đề cao tính chân thật: raw & real.

Bạn biết đấy, xã hội luôn vận hành dựa trên niềm tin (tiền, luật, thương hiệu đều là các cấu trúc niềm tin). Khi cái giả lan tràn, niềm tin tập thể lung lay, kéo theo rủi ro xã hội. Sự thật không chỉ là thông tin, mà là niềm tin tập thể. Trong thế giới hôm nay, sự thật không chỉ là giá trị, nó còn là tiền tệ.

2. AI ĐANG “BÁN SỰ THẬT” CHO CHÚNG TA?

Nghe nghịch lý, nhưng chính những nơi để Cái giả lan nhanh như dịch bệnh – lại là những “người bán sự thật” lớn nhất. Vì sao lại thế? Vì con người ngày càng mệt mỏi với những thông tin giả mạo – họ sẽ rời bỏ những nền tảng hay thương hiệu quá nhiều thông tin giả này. Các nền tảng xã hội, thương hiệu càng phải chạy đua để giữ tính chân thật của nội dung không chỉ vì đạo đức, mà vì niềm tin = doanh thu. Nếu toàn nội dung giả, người dùng, khách hàng sẽ rời đi. Cùng nhìn cách mà Google, Tiktok hay Open Ai vừa lan truyền nội dung fake, vừa “bán sự thật”:

-Google từng là nơi mà để lọt nội dung giả không kiểm chứng lan tràn. Nhưng hiện nay Google đang điều chỉnh hệ thống để ưu tiên nội dung hữu ích và đáng tin; E-E-A-T (Experience – Expertise – Authoritativeness – Trustworthiness) là khung đánh giá giúp họ kiểm soát chất lượng. Nghĩa là khi bạn tìm kiếm một từ khoá trên google, chỉ các từ khoá từ các trang web có E-E-A-T cao mới được ưu tiên hiển thị. Các nền tảng, thương hiệu muốn được hiển thị buộc phải tạo nội dung thực tế (test sản phẩm, chia sẻ case study, review thật), thay vì chỉ viết nội dung giả tạo, kém chất lượng.

-Hay TikTok, một nền tảng với các video ngắn và giả mạo tràn lan đã siết thuật toán để ưu tiên nội dung chân thực, người thật, quay bằng điện thoại, hạn chế nội dung AI tạo.

-OpenAI chính là nền tảng tung ra ChatGPT và các ứng dụng tạo video, hình ảnh bằng AI – là cái nôi để người dùng sinh ra những nội dung giả tràn lan – lại vừa phát triển hệ thống watermark như Content Credentials (siêu dữ liệu nguồn gốc) nhận biết nội dung được tạo ra bằng AI.

Có thể nói khi AI phát triển, các công ty Big Tech (Google, TikTok, OpenAI…) chính là nguồn tung ra làn sóng nội dung giả deepfake, nội dung AI spam, review giả mạo hàng loạt. Hiện nay các Big tech này lại chính là những nơi đang chạy đua hết sức để kiểm định sự thật, tiên phong tung ra các công cụ AI detector, watermark, blockchain xác minh, công cụ kiểm chứng sự thật. Câu chuyện thật quen thuộc, hơi giống tung ra dịch bệnh rồi bán vacxin phải không?

Vì không chỉ vì doanh thu, khách hàng hay đạo đức mà họ tung ra các công cụ kiểm chứng sự thật. Còn có một lý do lớn hơn thế! Đó là chính trị.

3. CUỘC GIẰNG CO 3 THẾ LỰC KIỂM SOÁT “CÔNG CỤ XÁC THỰC SỰ THẬT” – TRÒ CHƠI QUYỀN LỰC VÀ CHÍNH TRỊ.

Từ thời cổ đại, các nhà cầm quyền nắm quyền vì họ có khả năng kiểm soát “câu chuyện chính thống” (ví dụ: sử sách, tôn giáo, luật lệ). Nghĩa là: ai có quyền định nghĩa “sự thật” thì người đó có quyền lực chính trị. Tương tự như báo chí từng bị kiểm soát chặt chẽ chính phủ/nhóm quyền lực định nghĩa sự thật. Các công ty công nghệ Big Tech nắm dữ liệu cá nhân thế kỷ 21. Và giờ là cuộc đua nắm giữ sự thật số thế kỷ 22.

Về tâm lý, chúng ta mặc định tin (truth-default) và dễ đi theo dấu vết đám đông (social proof). Trong thời đại AI, thông tin nhiễu loạn (Truth Decay) người dân không còn biết tin đâu là sự thật, dễ tạo ra khủng hoảng niềm tin, vì thế xã hội tự nhiên đòi hỏi một “trọng tài” để chứng thực đâu là sự thật. Lúc đó sẽ nguy hiểm khi “sự thật” có thể bị thao túng vì lợi ích chính trị/kinh tế của “Trọng tài”. “Trọng tài” thao túng đâu là sự thật, đâu là giả. Ví dụ: nếu “trọng tài” là một chính phủ thì họ có thể gắn nhãn “fake news” cho các thông tin chống đối, biến sự thật thành vũ khí chính trị.

Vì vậy hiện nay, quyền định nghĩa “đâu là sự thật” nằm trong tay ba thế lực: Nhà nước đặt luật; Nền tảng làm “người gác cổng”; và Cộng đồng là lớp đồng kiểm. Nhìn theo tâm lý học chính trị, tranh chấp này xoay quanh tính chính đáng của nguồn: ai được công nhận là “trọng tài” sẽ đặt chuẩn đúng – sai cho mọi thông tin:

1 – Các công ty công nghệ lớn – Big Tech như Google, TikTok, OpenAI vừa là nơi sản sinh, nuôi dưỡng giả mạo bùng phát, vừa không ngừng tạo các công cụ giải pháp chứng thực nội dung số được tạo bằng AI để kiểm soát “sự thật”. Ngoài ra liên minh nhiều hãng công nghệ lớn đã xây dựng Ban điều hành (Open AI, Adobe, Intel, Microsoft, Truepic.v.v) cho ra đời chuẩn C2PA ( Coalition for Content Provenance and Authenticity) – chuẩn kỹ thuật mở giúp gắn “lý lịch số” vào ảnh, video, âm thanh… để cho biết nội dung đến từ đâu, do ai tạo/chỉnh sửa, bằng công cụ nào, và cho phép mọi người xác minh tính toàn vẹn của thông tin đó.

2 – Chính phủ: Ở châu Âu, AI Act đã có hiệu lực – trong đó Điều 50(4) yêu cầu gắn nhãn nội dung deepfake; các mốc áp dụng đang cuốn chiếu đến 2026 – 2027. Đây là nỗ lực chính trị nhằm kiểm soát “sự thật số”. EU muốn biến “kiểm soát sự thật số” thành một nghĩa vụ pháp lý. Thay vì để Google, TikTok tự quyết định, chính phủ (và luật pháp) sẽ đóng vai “trọng tài sự thật”. Chính trị hóa ở đây: Nhà nước bước vào kiểm soát, không còn để Big Tech tự tung tự tác.

3 – Cộng đồng – chính là chúng ta: từ năm 2021- 2023 Elon Musk ra mắt chức năng Community Notes để cộng đồng xác minh các nội dung thật có hữu ích trên nền tảng X, tương tự chức năng này, Tiktok thử nghiệm Footnotes từ 4/2025 và mở rộng tại Mỹ 7/2025. Đây là một dạng “chính trị hoá sự thật” vì trao quyền cho cộng đồng thay vì chính phủ hay tập đoàn. Các Big tech có lẽ cảm thấy việc độc chiếm quyền kiểm định sự thật là khó khăn khi giằng co với chính phủ, vì vậy họ đang thử biến “kiểm chứng sự thật” thành quyền của cộng đồng thay vì giao cho chính phủ. Đây là một tuyên ngôn: “Ai có quyền định nghĩa sự thật? Không phải chính phủ, không phải Big Tech, mà là cộng đồng.” Điều này trái ngược với EU, nơi mà chính phủ muốn kiểm soát sự thật số.

Nói nôm na: Sự thật chính là một “tài nguyên chính trị” mới. Ai giữ chìa khoá sự thật, người đó có thể định hình nhận thức xã hội, ảnh hưởng cả bầu cử lẫn thị trường. Thật nguy hiểm nếu sự thật bị phụ thuộc vào 1 “ trọng tài”, vậy thì “trọng tài” đó sẽ giống như ông chủ duy nhất sở hữu bộ lọc nước sạch, còn mọi người phải trả tiền uống.

KẾT LUẬN

Cứ theo đà này, một câu hỏi đặt ra là sự thật tuyệt đối còn tồn tại trong đời sống số, hay chỉ còn sự thật tương đối do số đông đồng thuận? Và sự thật mà đám đông đồng thuận có phải do chúng ta chủ động hay vẫn do Big tech trao quyền?

Có lẽ, trước khi hỏi “làm sao để biết đâu là sự thật?”, ta nên hỏi: tại sao nó lại khan hiếm đến thế? Có phải vì thế giới AI đang tiếp tay cho những thông tin giả mạo nhiều hơn? Vậy thì AI tiếp tay cho ai? Chúng là chúng ta – những con người sử dụng chúng. Chính con người đang làm cho AI trở thành công cụ để tạo ra các nội dung giả, công cụ lừa đảo nhau, để thu lợi một cách sai trái.

Sự thật sẽ thôi không còn khan hiếm khi ta cho nó đất sống, khi ta có thêm kỷ luật và lòng can đảm: dám chậm lại, sống thật với khả năng, tài nguyên của chính mình, dám nghi ngờ cả điều mình muốn tin, và dám nhận sai. Đừng đợi đến lúc các nền tảng công nghệ sàng lọc các nội dung fake của chúng ta tạo ra. Trước khi tạo nội dung hay bấm chia sẻ bất kỳ điều gì hãy chủ động có trách nhiệm và tự hỏi về nguồn gốc của nội dung đó. Hãy chỉ sử dụng các công cụ AI đúng cách vào việc nâng cao tri thức cho con người.